شب یلدا به معنای تولد مهر است؛ چون بعد از این شب، روزها بلندتر میشود. ایرانیان باستان، روز اول دی را جشن میگرفتند و به آن خرمروز میگفتند. اولین روز ماه دی نیز به نام خداوند است که در آن جشن بزرگ برگزار میکنند. اکنون نیز زرتشتیان کرمان چنین جشنی را برگزار میکنند که شاید با شب یلدای ما نیز مربوط باشد. ایرانیان در هر جشنی، دعا و نیایش مخصوصی داشتند و معمولا به یکدیگر تبریک میگفتند و برای همدیگر هدیه میبردند. این مساله که جشنهای ایرانی چقدر مربوط به سرزمین ماست و چقدر از دیگر حالتها گرفته شده، هنوز مشخص نشده است. چون گویا در زمان معینی از تاریخ، آمیختگی آداب و رسوم به شکل مستقیم از سوی دولتی در ایران انجام شده است. در کشور ما ملتهای گوناگون با فرهنگهای متفاوت زندگی میکردند و لابد از این آمیختگی فرهنگی میخواستند اهداف سیاسی خاصی را دنبال کنند. همانگونه که آثار و سرنخهای متعددی از این آمیختگی هنوز هم وجود دارد. این شب از آن رو به نام یلدا خوانده میشود که در این شب، مهر ایرانی از دوشیزهای به نام ناهید در یکی از شهرهای خاوری ایران زاده میشود. آیین مهر در زمانی بسیار کوتاه که مایه شگفتی است، آیین رسمی در ایران اشکانی و در پی آن در قلمرو جهانشاهی روم میگردد. یکی از جشنهای بزرگ رومیان مهرپرست، جشن زادن میترا در 25 دسامبر بوده است. از سوی دیگر، چون این دینآور ایرانی با مهر باستانی در هم آمیخته، هم با خورشید یکی شمرده شده است. این شب، شب زادن خورشید نیز دانسته شده است. چون ایرانیان همیشه ستاینده روشنایی و دوستدار خورشید بودهاند در این شب که درازترین شب سال است این مهر و دلبستگی نمود و کار کرد افزونتری مییابد. به همین دلیل است که ایرانیان میکوشند این شب را زنده بدارند تا گواه بر دمیدن خورشید باشد. شب یلدا مانند جشن نوروز، خوانی آیینی دارد که هنوز هم ایرانیان این خوان را میگسترند. یکی از بایستههای این خوان، هندوانه و انار است که این دو میوه گردو و سرخفام نمادهای خورشیدند. گذشته از این، چون در زمستان میوههای تر و تازه دیگر یافته نمیشود، به جای آنها میوههای خشک را بر این خوان مینهند. شب یلدا به راستی، جشن زادن مهر یا خورشید است که پس از هزارهها و سدهها همچنان پایدار مانده است.
شان نزول یلدا دی ماه، در ایران کهن، چهار جشن، در بر داشت. نخستین روز دی ماه و روزهای هشتم، پانزدهم و بیست و سوم، سه روزی که نام ماه و نام روز یکی بود. بنا بر گاه شماری کهن هر یک از سی روز ماه، نامی ویژه دارد، که نام فرشتگان است. نام دوازده ماه سال نیز در میان آنهاست. در هر ماه روزی را که نام روز با نام ماه یکی باشد، جشن می گیرند، و در این سی روز ماه، سه روز آن «دی» نام دارد و هر سه روز را در گذشته جشن می گرفتند. امروز از این چهار جشن تنها شب نخستین روز دی ماه، یا شب یلدا را جشن می گیرند، یعنی آخرین شب پاییز، نخستین شب زمستان، پایان قوس، آغاز جدی و درازترین شب سال. واژه یلدا سریانی و به معنی ولادت است. ولادت خورشید (مهر، میترا) و رومیان آن را «ناتالیس انویکتوس» یعنی روز «تولد مهر شکست ناپذیر» نامند. زایش خورشید و آغاز دی را، آیین ها و فرهنگ های بسیاری از سرزمین های کهن آغاز سال قرار دادند، به شگون روزی که خورشید از چنگ شب های اهریمنی نجات می یافت و روزی مقدس برای مهرپرستان بود. در سده چهارم میلادی، بر اثر اشتباهی که در محاسبه کبیسه ها رخ داد، روز 25 دسامبر را (به جای روز 21 دسامبر) روز تولد میترا دانسته و تولد عیسی مسیح را نیز در این آغاز سال قرار دادند. بنابراین نوئل اروپایی و واقعی همان شب یلدا یعنی انقلاب شتوی در سی آذر برابر با بیست و یکم دسامبر است. در لغت نامه دهخدا درباره این سنت کهن چنین آمده است: «یلدا لغت سریانی است به معنی میلاد عربی» و چون شب یلدا را با میلاد مسیح تطبیق می کرده اند، از این رو، بدین نام نامیده اند. باید توجه داشت که جشن میلاد مسیح که در 25 دسامبر تثبیت شده، طبق تحقیق، در اصل جشن ظهور میترا بوده که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد عیسی قرار دادند. یلدا اول زمستان و شب آخر پاییز است که درازترین شب های سال است، و در آن شب، یا نزدیک بدان، آفتاب به برج جدی تحویل می کند و قدما آن را سخت شوم و نامبارک می انگاشتند. در بیشتر نقاط ایران در این شب مراسمی انجام می شود، شاعران زلف یار و همچنین روز هجران را از حیث سیاهی و درازی بدان تشبیه کنند و از شعرهای برخی از شاعران مانند سنائی، معزی، خاقانی و سیف اسفرنگی، رابطه بین مسیح و یلدا ادراک می شود. یلدا برابر با شب اول جدی و شب هفتم دی ماه جلالی و شب بیست و یکم دسامبر فرانسوی است.» آیین و جشن شب یلدا یا شب چله بزرگ تا به امروز در تمامی سرزمین کهنسال ایران و در بین همه قشرها و خانوارها برگزار می شود. یلدا را همچنین می توان جشن و گردهمایی خانوادگی دانست. در شب یلدا خویشاوندان نزدیک در خانه بزرگ خانواده گرد می آیند. به بیانی دیگر، در سرمای آغازین زمستان، دور کرسی نشستن و تا نیمه شب میوه و آجیل و غذا خوردن و به فال حافظ گوش کردن از ویژگی های شب یلدا است. برگزاری مراسم یلدا، اگر بتوان نام جشن بر آن نهاد، آیینی خانوادگی است و گردهمایی ها به خویشاوندان و دوستان نزدیک محدود می شود. در کتاب ها و سندهای تاریخی به برگزاری مراسم شب یلدا اشاره ای نشده است. ابوریحان بیرونی از جشن روز اول دی ماه که آن را خرم روز نامند، در دستگاه حکومتی و پادشاهی یاد می کند. نامی از شب یلدا در میان نیست که می توان دلیل آن را خانوادگی و همگانی و غیر رسمی بودن جشن یلدا دانست.
تا صبح شب یلدا چند این شب و خاموشی؟ وقت است که برخیزم وین آتش خندان را با صبح برانگیزم گر سوختنم باید، افروختنم باید ای عشق بزن در من، کز شعله نپرهیزم صد دشت شقایق چشم، در خون دلم دارد تا خود به کجا آخر، با خاک در آمیزم چون کوه نشستم من، با تاب و تب پنهان صد زلزله برخیزد، آنگاه که برخیزم برخیزم و بگشایم ، بند از دل پر آتش وین سیل گدازان را ، از سینه فرو ریزم چون گریه گلو گیرد ، از ابر فرو بارم چون خشم رخ افزود، در صاعقه آویزم ای سایه! سحر خیزان دلواپس خورشیدند زندان شب یلدا ، بگشایم و بگریزم ه. ا. سایه
خانم شیرین عبادی، برندهی جایزهی صلح نوبل ٢٠٠٣ بعداز ظهر دیروز (چهارشنبه) طی مراسمی در اسلو جایزهی خود را دریافت کرد. این مراسم رسمی که مقامات کشور نروژ از جمله ملکه و ولیعهد آن کشور نیز حضور داشتند با سخنرانی اوله میوس، رئیس بنیاد نروژی صلح نوبل آغاز شد و سپس گروه کامکارها دو قطعه موسیقی زیبای کردی و ایرانی اجرا کردند. این مراسم بطور مستقیم از طریق بسیاری از رادیو تلویزیونهای اروپا پخش میشد. « رادیو فردا » بطور زنده این مراسم را برای ایرانیان داخل کشور پخش کرد و سایت فارسی بیبیسی نیز پخش مستقیم تلویزیونی مراسم را امکانپذیر ساخته بود. گویندگان و مفسران تلویزونهای اروپایی که مراسم را بطور زنده پخش میکردند چندین بار اعلام کردند که رادیو تلویزیون جمهوری اسلامی که تحت کنترل حکومت اسلامی است از پخش این مراسم خودداری کرده است
شیرین عبادی برنده جایزه صلح نوبل اعلام کرد: جایزهام را به گروههایی که به مسائل کودکان و زندانیان میپردازند، اهدا میکنم. به گزارش سرویس دیپلماتیک ایلنا، وی امروز در مصاحبه با روزنامه فیگارو چاپ پاریس اعلام کرد: جایزه صدمیلیون و چهارصدهزار دلاری خود را به گروههای حقوقبشر در کشورم، ایران تقدیم میکنم.
عبادی افزود: من مصمم هستم که این پول را در مؤسسات بشردوستانهای که مسؤولیت آنها بر عهده خودم است، سرمایهگذاری کنم. وی افزود: این مؤسسات, مؤسساتی هستند که از حقوق کودکان، زندانیان، روزنامهنگاران و دانشجویان بازداشتشده دفاع میکنند. عبادی ادامه داد: به نظرم در مقایسه با 25 سال پیش، تنها پیشرفت کردهایم اما در بیشتر زمینهها, آزادی هنوز دارای محدودیتهایی است؛ آزادی و دموکراسی چیزی است که در ظرف غذاخوری نقرهای به شما تقدیم نمیشود و حتی در بانکهای آمریکایی هم به دست نمیآید. وی در مورد نشانههای این پیشرفت اظهار داشت: اصلاحات در مورد قانون طلاق, قوانین حضانت کودکان که حضانت آنها تا سن هفتسالگی بر عهده مادر میباشد و همچنین افزایش سن قانونی ازدواج برای دختران تا 13 سالگی از جمله نشانههای پیشرفت است.
